مسلمانان براى فهم متون ، صورت گرفته و آثار مختلفى براى اين منظور تدوين شده است . « 1 » در مختلف الحديث نيز آثارى از ابن قتيبة ( د 276 ق ) ، ابن فورك ( د 480 ق ) ، شيخ طوسى ( د 460 ق ) و . . . وجود دارد . اما در حوزهء مشكل الحديث اگر چه نوشته‌هايى با اين عنوان در ميان آثار محدثين ديده مىشود ولى بيشتر كسانى كه دست به تأليف در اين حوزه زده‌اند ، نوعى توسعه در معناى حديث مشكل داده‌اند و احاديث غريب المتن و حتى گاهى مختلف الحديث را نيز بحث كرده‌اند . شاهد اين مطلب نوع عمل كرد ، طحاوى ازدى مصرى ( د 321 ق ) در مشكل الآثار است . ابو جعفر احمد بن خالد برقى ( د 274 يا 280 ق ) در علل الحديث ، معانى الحديث و التحريف و تفسير الحديث ، « 2 » ابوبكر محمد بن الحسن معروف به ابن دريد ( د 321 ق ) در المجتنى « 3 » ، ابو جعفر محمد بن يعقوب كلينى ( د 329 ق ) در جامع الكافي ، ابو جعفر محمد بن على بن بابويه ، شيخ صدوق ( د 381 ق ) در معانى الأخبار ، غريب حديث النبى و أميرالمؤمنين عليهما السلام « 4 » و كتاب من لا يحضره الفقيه ، شيخ مفيد ( د 413 ق ) در رساله‌هاى پراكندهء خود در شرح احاديث ، سيد رضى ( د 406 ق ) در مجازات الآثار النبوية ، « 5 » سيد مرتضى ( د 436 ق ) در غرر الفوائد و درر القلائد « 6 » ، شيخ طوسى ( د 460 ق ) در الإستبصار في ما اختلف من الأخبار و ديگرانى از اين بزرگان را مىتوان از دانشمندان شيعه به شمار آورد كه با آثار سترگ خود به مباحث مربوط به مشكل الحديث اهتمام نموده‌اند و روايات زيادى را از پردهء ابهام و موضع ايراد خارج ساخته‌اند . معمول اين آثار و تأليفات ، اگر چه براى علم مشكل الحديث تأليف نشده‌اند ولى در همهء آنها به نوعى اخبار مشكله به بوته بحث و نقد و شرح قرار گرفته است .

--> ( 1 ) . ن . ك : غريب الحديث فى بحارالأنوار ، ص 16 - 20 . ( 2 ) . رجال النجاشى ، ص 76 ، رقم 182 . ( 3 ) . كشف الحجب و الأستار ، ص 487 . ( 4 ) . رجال النجاشى ، ص 391 ، رقم 1049 . ( 5 ) . الذريعة ، ج 19 ، ص 351 . ( 6 ) . الذريعة ، ج 16 ، ص 42 .